ویروس کرونا خیال رفتن ندارد

نظر سنجی انجام شده توسط نیچر نشان می‌دهد بسیاری از محققان معتقدند که ویروس عامل کووید-19 یا همان SARS-CoV-2 روی زمین ماندگار است، هرچند ممکن است با گذر زمان از میزان خطر آن کمتر شود.

آیا به روزهای آزاد از ماسک و شستن افراطی دست‌ها باز خواهیم گشت؟ با بیشتر از 2 سال از گذشت همه‌گیری جهانی کووید-19 این تصویر بیش از پیش رویایی دست نیافتنی به نظر می‌رسد؛ کووید-19 اینجا است تا بماند، هرچند با کمک واکسن‌ها احتمالا دیگر به ترسناکی روزهای ابتدایی نخواهد بود.

ترجمه از محبوبه عمیدی: حالا که بیشتر از 2 سال از آغاز شیوع جهانی کووید-19 می‌گذرد، تصویر آینده کمی شفاف‌تر از قبل به نظر می‌رسد؛ کووید قصد ترک کردن ما را ندارد. با این حال نظرات متفاوتی از محققان مختلف در این‌ باره منتشر شده است. نشریه نیچر در یک نظرسنجی ازبیشتر از 100محقق در حوزه‌های مرتبط با کووید-19 در این باره نظر سنجی کرده است. « نیکی فیلیپس» سردبیر بخش آسیا-اقیانوسیه بخش خبری نیچر در گزارشی نتایج این نظرسنجی و نظرات برخی از برجسته‌ترین محققان شرکت کننده را گردآوری کرده است. متن پیش رو ترجمه گزارشی است که او با گذشت یک سال از آغاز شیوع بیماری نوشته است و نتایج آن نظر سنجی امروز از همیشه واقعی‌تر به نظر می‌رسند.

از آغاز همه‌گیری جهانی کووید-19زندگی در استرالیای غربی درست مانند دوران پیش از کرونا ادامه داشت. دوستان و خانواده‌ها دور هم جمع می‌شدند، دست می‌دادند، بچه‌ها به مهد کودک و مدرسه می‌رفتند و خبری از ماسک تنفسی و تب‌سنج نبود. ساکنان این منطقه کنترل کامل کووید-19 را مرهون قوانین سختگیرانه برای سفر و قرنطینه سریع بخش‌هایی بودند که تنها یک مورد ابتلا در آنها مشاهده شده بود. حالا سوال اینست که آیا اجرای این قوانین همراه با واکسیناسیون گسترده می‌تواند ما را به روزهای پیش از ظهور کووید-19 و دنیای بدون ماسک تنفسی و اسپری الکل بازگرداند؟ متاسفانه پاسخ متخصصان و کارشناسان به این پرسش مثبت نیست. بیش از 100 ویروس‌شناس، محقق بیماری‌های عفونی، ویروس شناس و همه‌گیرشناس به این پرسش مطرح شده توسط نشریه‌ نیچر که آیا کووید-19 می‌تواند ریشه‌کن شود؛ پاسخ داده‌اند و حدود 90درصد از این افراد معتقدند که ویروس عامل این بیماری در سال‌های آینده به شکلی بومی با ما خواهد بود، یعنی کماکان به چرخش در بین بخش‌هایی از جامعه انسانی ادامه خواهد بود.

نتایج نظرسنجی نیچر در این نمای تصویری نشان داده شده است.

پلکانی از زمین تا ماه

«مایکل اوسترهولم» همه‌گیرشناس از دانشگاه مینه‌سوتا در مینیاپولیس می‌گوید: «ریشه‌کنی ویروس SARS-CoV-2 در زمانه‌ی ما همان‌قدر عملی است که طراحی پلکانی از آجر و سیمان بین زمین تا ماه.» خوشبختانه عدم ‌موفقیت در ریشه‌کنی این ویروس به معنای مرگ‌ومیر، بیماری و قرنطینه‌ی گسترده‌ی اجتماعی نیست، اما آینده‌ی نوع بشر در مواجهه با این ویروس به شکل جدی به میزان ایمنی که واکسیناسیون یا ابتلا به این بیماری در بدن فرد ایجاد می‌کند و مراحل تکامل ویروس بستگی دارد. در حال حاضر جامعه‌ بشری با ویروس آنفلوآنزا و 4 نوع از کروناویروس انسانی عامل سرماخوردگی مواجه است که ترکیبی از واکسیناسیون سالانه و ایمنی اکتسابی در مقابل آنها مانع از نیاز به قرنطینه، استفاده از ماسک تنفسی و فاصله‌گذاری اجتماعی شده است. کمی بیش از 30درصد پاسخ‌دهندگان به نظرسنجی نشریه نیچر احتمال داده‌اند که ریشه‌کنی SARS-CoV-2 در بعضی از نقاط جهان ممکن خواهد بود. یکی از این افراد «کریستوفر دای» همه‌گیرشناس از دانشگاه آکسفورد در انگلستان است. او می‌گوید: «فکر می‌کنم ریشه‌کنی کووید-19 در مناطق متعددی ممکن باشد؛ با این حال نمی‌توان احتمال ظهور فصلی این بیماری را مخصوصا در نتیجه‌ سفر به این مناطق از کشورهای کمتر برخوردار از واکسن و بهداشت عمومی نادیده گرفت.» «آنجلا راسموسن» نیز که ویروس‌شناس دانشگاه جورج‌تاون واقع در سیاتل است؛ می‌گوید: «بومی شدن ویروس عامل کووید-19 محتمل است؛ اما نمی‌توان به سادگی الگوی گسترش آن را پیش‌بینی کرد.»

آینده‌ی نوع بشر در مواجهه با این ویروس به شکل جدی به میزان ایمنی که واکسیناسیون یا ابتلا به این بیماری در بدن فرد ایجاد می‌کند و مراحل تکامل ویروس بستگی دارد.

ویروسی برای ابتلا در کودکی

شاید 5 سال دیگر زمانی که والدین با آبریزش بینی یا تب در فرزند خود مواجه می‌شوند؛ کووید-19 و روزهای سخت قرنطینه به خاطره‌ای دور تبدیل شده باشد. در این سناریو در حالی که بزرگسالان از طریق تزریق واکسن یا ابتلای به بیماری مصون شده‌اند؛ ویروس به سراغ بچه‌ها می‌رود و آنها را در حالی مبتلا می‌کند که علائمی مانند سرماخوردگی ساده را از خود نشان می‌دهند.  محققان متعددی با این سناریو موافق هستند. آنها می‌گویند با اینکه حداقل 3 ویروس از میان این 4 نمونه قرن‌هاست در جامعه‌ انسانی دست به دست می‌شوند؛ تنها دو نمونه از آنها عامل 15درصد از عفونت‌های تنفسی هستند. مدلی که توسط  «جنی لاوین» پژوهشگر بیماری‌های عفونی و همکارانش در دانشگاه اموری واقع در آتلانتا تهیه شده نشان می‌دهد بدن اغلب کودکان پیش از شش سالگی با یکی از این چهار ویروس درگیر شده و نسبت به آن ایمنی پیدا کرده است. با اینکه این ایمنی پایدار نیست و نمی‌تواند در بزرگسالی فرد نیز به شکل کامل جلوی ابتلای مجدد به ویروس را بگیرد؛ در اغلب موارد در کاهش شدت بیماری کارا به نظر می‌رسد. آیا سیستم ایمنی بدن ما در برابر SARS-CoV-2 نیز رفتاری مشابه را در پیش خواهد گرفت؟ پاسخ این پرسش را متخصصان هنوز نمی‌دانند. مطالعه‌ی گسترده‌ای که روی مبتلایان به کووید-19 انجام شده؛ نشان می‌دهد سطح «آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده» که مانع از درگیری مجدد فرد با ویروس می‌شوند، در بدن این افراد پس از 6 تا ۸ ماه کاهش می‌یابد. اما بدن این بیماران به ساخت سلول‌های خاطره‌ی B  که با ظهور مجدد ویروس شروع به ساخت پادتن خواهند کرد، ادامه می‌دهد. «دانیلا ویسکاف» ایمنی‌شناس «موسسه‌ی ایمنی‌شناسی لاهویا در کالیفرنیا و همکارانش نیز مشغول ردیابی حافظه‌ ایمنی در افرادی هستند که پیش از این به کووید-19 مبتلا شده‌اند. آنها می‌گویند اگر فرد از طریق ابتلا به کووید-19 یا تزریق واکسن آن به ایمنی مادام‌العمر دست یابد؛ احتمال بومی شدن این بیماری از بین می‌رود. اما زمانی این شرایط ایجاد می‌شود که تعداد مبتلایان اندک و تثبیت ‌شده باشد و تنها گاهی شیوع فصلی رخ دهد. شاید بیش از 5 تا 10 سال زمان برای رسیدن به این ثبات نسبی نیاز باشد. علاوه بر این احتمال دور زدن ایمنی همیشه توسط ویروس وجود دارد.(توضیح سردبیر: با توجه به بروز واریانت اومیکرون پس از نگارش این مطلب با توانایی فرار از ایمنی کسب شده به شکل طبیعی یا ناشی از واکسن، هنوز هم ویروس در مرحله بومی شدن نیست.ذکر این نکته هم اهمیت دارد که بومی شدن لزوما به معنای خطر کمتر ویروس نخواهد بود. برای مثال بیماری وبا در برخی کشورهای آفریقایی بومی است، اما شیوع فصلی و گاه و بیگاه آن هنوز به میزان زیادی قربانی می‌گیرد.)

زمانی می‌شود از بومی شدن ویروس صحبت کرد که تعداد مبتلایان اندک و تثبیت ‌شده باشد و تنها گاهی شیوع فصلی رخ دهد. شاید بیش از 5 تا 10 سال زمان برای رسیدن به این ثبات نسبی نیاز باشد. علاوه بر این احتمال دور زدن ایمنی همیشه توسط ویروس وجود دارد.

واکسیناسیون و ایمنی جمعی

کشورهایی که در تزریق واکسن علیه کووید-19 پیشتاز بودند؛ موفق شدند به خوبی از سرعت مرگ‌ومیر در جامعه‌ی خود بکاهند. اگر واکسیناسیون بتواند جلوی انتقال بیماری را بگیرد و از سوی دیگر در مقابل سویه‌های جدید مؤثر باشد، می‌توان انتظار داشت در مناطقی از جهان که درصد بالایی از افراد در واکسیناسیون مشارکت کرده‌اند، ایمنی جمعی جان افرادی را که واکسن نزده‌اند نیز نجات دهد. مدلی که توسط «الکساندرا هوگان» و همکارانش در کالج سلطنتی لندن ارائه شده حاکی از این است که برای رسیدن به این ایمنی جمعی موقت به واکسنی با حدود 90درصد جلوگیری از انتقال نیاز داریم که به بیش از 55درصد جمعیت جامعه تزریق شود. در کنار این واکسیناسیون به فاصله‌گذاری اجتماعی و استفاده از ماسک تنفسی نیز برای در کنترل گرفتن انتقال بیماری نیاز است. اگر بخواهیم فاصله‌گذاری اجتماعی حذف شود و زندگی به روالی تقریبا عادی بازگردد؛ باید نزدیک به 67درصد افراد جامعه آماده‌ی واکسن زدن باشند. این در صورتی است که سویه تازه‌ای وارد ماجرا نشود و ثبات کنونی را به هم نزند. (درحالی که کارایی واکسن‌ها در پیشگیری از بیماری به سرعت و با ظهر اومیکرون فروکش کرده، هنوز واکسن‌ها در پیشگیری از بیماری شدید و مرگ موثر هستند.)

ویروسی شبه آنفلوآنزا؟

همه‌گیری آنفلوآنزا در سال 1918 که به مرگ بیش از 50 میلیون نفر در جهان انجامید به معیاری برای تشخیص مرگبار بودن دیگر همه‌گیری‌ها تبدیل شده است. این بیماری توسط ویروسی که منشا آن پرندگان بودند و به نام آنفلوآنزای A شناخته می‌شود ؛ ظهور پیدا کرد. از آن زمان تاکنون تقریبا تمامی نسل‌های بعدی این ویروس‌ از ویروس همه‌گیری 1918 منشأ گرفته‌اند. آنها در سراسر جهان وجود دارند و عامل بسیاری از آنفلوآنزاهای فصلی شایع هستند که هنوز هم سالانه جان حدود 650 هزار نفر را می‌گیرند. برخی از زیست‌شناسان تکاملی و دیگر متخصصان می‌گویند SARS-CoV-2 رفتاری شبیه به ویروس عامل آنفلوآنزا از خود نشان خواهد داد و بسیار کم‌خطرتر به شکل فصلی یا سالانه ظاهر خواهد شد. اما مطابق با نتایج جدید «آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده» در بدن افرادی که پیش از این به کووید-19 مبتلا شده‌اند؛ نسبت به سویه‌های نوظهور کمتر از سویه‌های پیشین واکنش نشان می‌دهند. احتمالا این اختلال در شناسایی جهش‌های رخ داده در پروتئین‌ سنبله (پروتئین‌های S یا سطح ویروس که وسیله چسبیدن ویروس به سلول‌های بدن و ورود به سلول است.) ناشی می‌شود که واکسن آنها را هدف قرار می‌دهد. اگر این فرض درست باشد؛ واکسن‌ها نیز دیگر نمی‌توانند دست سویه‌های تازه SARS-CoV-2 را به خوبی خنثی کنند.(امروز می‌دانیم که اینچنین است.) بیش از 70درصد از متخصصان شرکت‌کننده در نظرسنجی نشریه‌ی نیچر معتقدند یکی از عوامل ادامه‌دار بودن حضور SARS-CoV-2 در جامعه‌ بشری می‌تواند فرار از سیستم ایمنی بدن و فریب ایمنی ناشی از واکسن‌ها باشد. بنابراین احتمالا واکسن‌هایی که علیه SARS-CoV-2 تهیه می‌شوند؛ نیاز به بازنگری سالانه خواهند داشت؛ اما در این شرایط هم ایمنی حاصل از واکسیناسیون یا ابتلای به بیماری می‌تواند شدت بیماری کاسته و مرگ و میر را به شدت کاهش دهد. ابتلای دوباره به بیماری نیز سیستم ایمنی بدن فرد را در برابر سویه‌های مشابه هشیارتر می‌کند؛ اما نمی‌توان اطمینان داشت واکسیناسیون، ابتلا یا ابتلای مجدد به بیماری در تمامی افراد جامعه مانع از ظهور مرگبار این ویروس در گروهی بسیار اندک شود.

بهترین سناریوی ممکن: شبیه به سرخک

اگر واکسن‌های کنونی بتوانند مانع از ابتلای فرد به بیماری و انتقال SARS-CoV-2 به دیگران شوند؛ بهترین سناریو که چندان محتمل نیست؛ شکل خواهد گرفت. در این صورت مانند ابتلا به سرخک یا تزریق واکسن آن هر فرد به طور مادام‌العمر در برابر SARS-CoV-2 مصون خواهد شد. به دلیل اثر قابل‌توجه واکسن سرخک تنها تزریق دو دوز از آن کافیست تا مصونیتی برای تمام عمر در فرد به وجود آید. همین نکته باعث شده سرخک در بسیاری از کشورهای جهان ریشه‌کن شود. پیش از تهیه‌ این واکسن در سال 1963همه‌گیری‌های بزرگ سرخک بیش از 2.6میلیون انسان را که اغلب خردسال بوده‌اند، به کام مرگ کشیده‌اند. از آنجا که ویروس سرخک هنوز موفق به فرگشتی نشده که بتواند سیستم ایمنی بدن ما را دور بزند، به‌رغم تلاش سالانه برای تولید واکسن جدید آنفلوآنزا هنوز نیازی به بازنگری درنحوه‌ی تولید این واکسن نداریم. اما اگر فکر می‌کنید واکسیناسیون در برابر سرخک و ایمنی مادام‌العمر، این بیماری را در جهان ریشه‌کن کرده، سخت در اشتباه هستید. این بیماری هنوز هم بومی برخی از مناطق کم‌برخوردار جهان است و هر ساله از میان کودکانی که شانس دریافت واکسن نداشته‌اند، قربانی می‌گیرد. ظهور SARS-CoV-2 نیز می‌تواند تابع چنین شرایطی باشد؛ مخصوصا زمانی که بررسی‌ها نشان می‌دهند از هر 4 نفر یکی از آنها خیال ندارد در برابر این ویروس واکسینه شود یا برای تزریق واکسن هنوز متقاعد نشده است. عوامل بسیاری دست به دست یکدیگر داده‌اند تا کنترل کامل گسترش SARS-CoV-2 را به تاخیر بیندازند. تنها راه پیش روی دولت‌ها طی 2 سال آینده واکسیناسیون گسترده و حفظ قوانین فاصله‌گذاری اجتماعی برای جلوگیری از ظهور ناگهانی سویه‌های قدیمی و تازه است. اگر کووید-19 را به حال خود رها کنیم، روزهایی سخت‌تر از همه‌گیری که پشت سر گذاشته‌ایم در راه خواهند بود.