مظنونان ردیف اول

پژوهشگران فهرستی از عوامل بیماری‌زا مثل ویروس‌ها را مشخص کرده‌اند که می‌توانند همه‌گیری بعدی را در جهان ایجاد کنند.

ترجمه از غزل نصیری: سه شیوع پیاپی  از خانواده کرونا ویروس‌ها از سال 2003 سرانجام در روزهای پایانی سال 2019، به یک همه‌گیری جهانی تمام عیار با بیشتر از 6 و نیم میلیون مرگ رسمی (تا لحظه نوشته شدن متن) بدل شد. محققان مدت‌ها است که می‌دانستند ویروس‌هایی با قابلیت انتقال تنفسی مثل همین کرونا ویروس‌ها، از جمله کاندید‌های اصلی بروز چنین رخداد‌هایی هستند. حتی پژوهش‌هایی درست پیش از آغاز همه‌گیری جهانی کووید-19 ویروس‌هایی بسیار نزدیک به SARS-CoV-2 عامل بیماری کووید-19 را شناسایی کرده بودند که توانایی ایجاد بیماری در انسان را داشتند (موضوعی که باعث طرح تئوری‌های توطئه بی اساسی هم شد)، اما جهان باز هم غافلگیر شد. در مطلب پیش رو که مجموعه‌ای است از 2 دو مطلب منتشر شده در the-scientist و science یک بار دیگر ویژگی‌ ویروس‌هایی را مرور می‌کنیم که می‌توانند در آینده باعث بروز یک همه‌گیری جهانی شوند. در در کمال تعجب اما در بین این کاندیداها فقط ویروس‌های تنفسی نیستند، به لطف گرمایش جهانی بیماری‌هایی که توسط حاملان (مثل پشه) منتقل می‌شوند، حالا یک خطر جدی محسوب می‌شوند.

کروناویروس‌ها تنها گروهی از ویروس ها نیستند که محققان نگرانشان هستند. آنفولانزا و تعداد معدودی از ویروس های دیگر مدت ها است  به عنوان یک تهدید برای ایجاد همه‌گیری جهانی درنظر گرفته می‌شوند. یکی از نشانه‌های ویروس‌هایی که توانایی ایجاد همه‌گیری جهانی را دارند، داشتن  ژنوم آر‌آن‌آی بجای دی‌اِن‌اِی است. دلیل آن این است که روند کپی کردن آر‌اِن‌اِی مانند دی‌اِن‌اِی، دارای یک تصحیح کننده نیست در نتیجه آراِن اِی ویروس ها نسبت به دی‌ان‌ای ویروس ها بیشتر دچار جهش می‌شوند.«استیو لوبی» اپیدمیولوژیست دانشگاه استنفورد میگوید: «این نشان می‌دهد که آنها توانایی بیشتری برای تغییر سازگارشدن برای عفونت انسانی و انتقال فرد به فرد را دارند.»

انتقال از فرد به افراد

برای شروع یک همه‌گیری  پس از جهش ویروس از حیوان به انسان تنها کافی است فردی بیماری‌را به افراد دیگر منتقل کند. با توجه به این نکته به نظر می‌رسد SARS-CoV-2  نسبت به نسخه‌های هم‌خانواده و کشنده ترش یعنی ویروس سارس  ویروس مرس و برخی از آنفولانزا های پرندگان بهتر عمل کرده است. با این‌حال «راینا پلورایت» محقق بیماری‌های عفونی در دانشگاه ایالتی مونتانا، می‌گوید: «چنین ویروس های خطرناکی (سارس و مرس) با قدرت انتقال پایین می‌توانند جهش جدیدی که توانایی بالاتری برای انتقال میان انسان ها کنند.» روش انتقال هم از مواردی است که در ارزیابی توانایی شروع یک همه‌گیری مورد توجه قرا می‌گیرد. نگران کننده‌ترین حالت زمانی است که یک ویروس مثل SARS-CoV-2 یا آنفولانزاهای فصلی از طریق قطرات تنفسی از فردی به فرد دیگر منتقل شود.«رالف باریک» ویروس شناس، در دانشگاه کارولینای شمالی، چاپل هیل، می گوید:« یک آر‌اِن‌اِی ویروس که باعث عفونت دستگاه تنفسی می‌شود می‌تواند به چیزی تبدیل شود که تاکنون ندیده ایم و به سرعت پخش شود.»  ویروس عامل بیماری سرخک، یک آر‌اِن‌اِی ویروس است که از راه ترشحات تنفسی منتقل شده و مسری‌ترین بیماری شناخته شده انسانی است.

روش انتقال هم از مواردی است که در ارزیابی توانایی شروع یک همه‌گیری مورد توجه قرا می‌گیرد. نگران کننده‌ترین حالت زمانی است که یک ویروس مثل SARS-CoV-2 یا آنفولانزاهای فصلی از طریق قطرات تنفسی از فردی به فرد دیگر منتقل شود.

همچنان که جهان با کووید-19 درگیر است، محققان از ویروس شناسان خواستند تا ویروس هایی که توانایی شروع یک همه‌گیری جدید در آینده دارند را رتبه بندی کنند. ویروس‌های آنفولانزا، کروناویروس‌ها و پارامیکسو ویروس‌ها؛ خانواده بزرگی از ویروس‌ها که شامل اوریون و ویروس سنسیشیال تنفسی (آراس وی) است و همچنین ویروس نیپا در صدر جدول محققان قرار گرفتند. لوبی می گوید: «نگرانی های زیادی وجود دارد که خواب از سر اپیدمیولوژیست‌های بیماری‌های واگیر دار می‌رباید.»

آنفولانزا

پیش از همه‌گیری  کووید-19،  ویروس شناسان ویروس‌های آنفولانزا را به دلیل سوابقش در گذشته، بخت نخست برای ایجاد  یک همه‌گیری مرگبار می‌دانستند. ویروس آنفولانزا یک آر‌اِن‌اِی ویروس است که به دلیل جهش و تغییر، هرسال نیاز به بک واکسن فصلی جدید نیاز دارد. به نظر می‌رسد جهش‌های ویرس آنفولانزا مربوط به آنفولانزای پرندگان در همه سویه‌هایی که پرندگان را بیمار می‌کند رخ می‌دهد، اما تعداد انگشت  شماری از آن‌ها توانایی بیمار کردن انسان را دارند. ویروس شناسان سویه‌های آنفولانزا را بر اساس دو پروتئین سطحی طبقه بندی می کنند؛ پروتئین هماگلوتینین(H)  که به گیرنده سلول های هدف متصل می شود و پروتئین نورآمینیداز(N)  که ویروس برای فرار از سلول های میزبان  از آن استفاده می‌کند. 18 زیر گروه H و11زیرگروه N وجود دارد. «کانتا ساببارائو» ویروس شناس، می گوید: «در طول صد سال گذشته، ما همه‌گیری  ها و اپیدمی‌های فصلی داشته‌ایم که تنها توسط سه زیرگروه از هجده زیرگروه H و دو مورد از یازده زیرگروه N ایجاد شده است.»

ویروس آنفولانزا گاهی از پرندگان وحشی به طیور اهلی و خوک‌ها سرایت می‌کند. زمانی که  هماگلوتینین توانایی آلوده کردن سلول های انسانی را به دست می آورد، انسان‌ها با سویه جدیدی آشنا می‌شوند که نسبت به آن ایمنی ندارند. لوبی می‌گوید:« ویروس های  H7N9 و H5N1 بیشتر به گیرنده‌های سلولی پرندگان متصل می‌شوند، اما گاها انسان ها را آلوده  کرده و باعث بیماری های جدی می‌شوند.» اما مسئله نگران کننده این است که گاهی ویروس‌ها با نرخ کشندگی بیشتر ممکن است به شکلی تغییر کند که راحت تر از فردی به فرد دیگر منتقل شود، این‌جا است که دردسر شروع می‌شود. ساببارائو میگوید:« خوک‌ها گیرنده‌های مشابه انسان ها دارند و می‌توانند به ویروس‌های پرندگان و پستانداران آلوده شوند. دلیل همه‌گیری  آنفولانزا در سال‌های 1957 و 1968 ویروس‌های نوترکیبی بودند که بخشی از ژن آن‌ها از ویروس آنفولانزای مرغی و بخش دیگر از آن از آنفولانزای درحال گردش انسانی بود. این احتمال هست که این ترکیب شدن در بدن یک میزان که به احتما زیاد خوک بوده است رخ داده.» سازمان بهداشت جهانی باهمکاری سازمان جهانی بهداشت دام، مجموعه‌ای از آزمایشگاه ها را برای نظارت بر آنفولانزاهای نوظهور ترتیب داده است. اما آن‌چه مایه نگرانی محققان است، یک سویه از آنفولانزای خوکی H1N1 است که به G4 مشهور است و همه‌گیری  سال 2009 را رقم زده است . این نوع ویروس ها می‌توانند تکثیر شوند و انسان را آلوده کنند. با این اوصاف  عوامل بیماری‌زای با پتانسیل ایجاد همه‌گیری نادر هستند و پیش بینی ظهور آنها سخت است. لوبی می‌گوید: «ما می‌دانیم باید نگران چه باشیم، با این حال اکثر مواقع غافلگیر می‌شویم.»

شهر دو میلیون نفری مانائوس در قلب جنگل آمازون موقعیت مناسبی برای پرش یک ویروس جدید به انسان و شیوع بیماری تازه است. اتفاقی که پایش مناسب می‌تواند از تبدیل شدنش به یک همه‌گیری جهان جلوگیری کند.

ویروس کرونا

ویروس‌های سارس و مرس هردو کشنده تر از SARS-CoV-2  هستند. خوشبختانه نرخ انتقال انسان به انسان سارس و مرس نسبتا کم است و این مسئله در کنار ویژگی‌های دیگر باعث شد آن‌ها توانایی ایجاد یه همه‌گیری جهانی را نداشته باشند. اما تنوع زیادی از کروناویروس ها در خفاش‌ها و دیگر موجودات وجود دارد. بیشتر آنها  روده را آلوده می‌کنند، اما در بافت های ریه هم می‌توانند تکثیر شوند. پس از شیوع سارس در سال های 2003-2002 دانشمندان به جستجوی ویروس‌های کرونا در خفاش‌های غارهای چین پرداختند و گنجینه‌ای از آن‌ها را در خفاش‌های حشره‌خوار یافتند. همچنین، پادتن‌های شناسایی شده در خون مردم در جنوب چین نشان می‌دهد،  برخی از جمعیت‌های انسانی به طور معمول در معرض کروناویروس‌های خفاشی قرار دارند. این برخورد دایمی به این ویروس‌ها فرصت کافی برای سازگاری با بدن انسان را می‌دهد. این نگرانی وجود دارد که مصرف و پرورش حیوان های وحشی در بعضی از کشورها به پرش ویروس‌های کرونا به انسان سرعت ببخشد. لوبی، معتقد است چین باید تمام بازار روزهایی که در آن‌ها حیوانات زنده وحشی وجود دارد را ببندد. او می‌گوید:« بازارهایی که تعداد زیادی از حیوانات در قفس با هم هستند، می‌تواند به معنای انتقال بیشتر ویروس بین حیوانات و ابتلای بیشتر انسان‌ها باشد.» با توجه به همه‌گیری فعلی، الویت اول محققان ویروس کرونا است. لوبی می گوید:« من کرونا را مقدم بر آنفولانزا قرار می‌دهم. ما شاهد مرگ‌های زیادی بوده‌ایم؛ حتی  پیش از SARS-CoV-2 و به هنگام شیوع ویروس مرس و سارس.» به نظر می‌رسد بازارهای زنده در چین اجازه می‌دهند ویروس‌های کرونای مرتبط با خفاش‌ها به سایر پستانداران سرایت کنند، خطرناک ترین تهدید اکنون کرونا است.

ویروس نیپا

در سال 1994، یک بیماری مرموز در حومه‌ی شهر «بریزبن» استرالیا به نام «هندرا» در میان اسب ها شیوع پیدا کرد. بیست و یک اسب توسط ویروسی که هندرا نامگذاری شد بیمار شدند. پس از آن دامپزشکی که درحال رسیدگی به اسب‌های بیمار بود، توسط همان ویروس بیمار شد و جانش را از دست داد.  شد. چهار سال بعد، یک ویروس مشابه به نام نیپا به عنوان علت شیوع بیماری‌ای میان پرورش دهندگان خوک  در مالزی شناسایی شد. این شیوع با کشتار دو میلیون خوک آلوده متوقف شد. در سال 2001، محققان متوجه شدند  شیوع ویروس نیپا هرساله در میان مردم در بنگلادش، مخصوصا در میان افرادی که شیره‌ی درخت خرما را که با ادرار خفاش آلوده شده بود می‌نوشیدند، رخ می‌دهد. ولی هیچ گونه نشانی از انتقال این ویروس از فرد به فرد مشاده نشد. اما در سال 2018 همه چیز تغییر کرد، یک روستایی 27 ساله که احتمال می‌رفت از طریق میوه‌ای آلوده شده توسط ادرار خفاش مبتلا شده باشد، در بیمارستان بستری شد و نه نفر دیگر را که شامل بیماران، ملاقات کنندگان و کارکنان بیمارستان بودند، آلوده کرد. 21 نفر از 23 فرد الوده شده به دلیل بیماری تنفسی و/یا التهاب مغزی فوت شدند. نرخ مرگ و میر ویروس نیپا که بین 50 تا 100 درصد است دقیقاً همان چیزی است که آن را اینچنین خطرناک و مهم می‌کند.«پلورایت» که در مورد خفاش‌ها و شیوع ویروس نیپا مطالعه می‌کند، می گوید نیپا و هندرا متعلق به گروهی از «پارامیکسوویروس‌ها» هستند که امروزه «هنیپا» ویروس نامیده می شود و گونه های بسیار بیشتری در خفاش‌های موسوم  به روباه‌های پرنده در آسیا، اقیانوسیه و آفریقا وجود دارد. اگرچه هنیپاویروس‌ها هنوز باعث شیوع گسترده در افراد نشده‌اند، سایر پارامیکسو ویروس‌ها مانند سرخک و اوریون شیوع گسترده را رقم زنده‌اند. «ربکا داچ» زیست شناس مولکولی در دانشگاه کنتاکی می گوید: «برخی از این ویروس ها قابلیت انتقال بالایی دارند.» لوبی هم  می‌گوید:« اگر نیپا به طور مؤثر از فردی به فرد دیگر و پیش از این‌که واقعا علایم بیماری بروز کند، منتقل شود بسیار ویرانگر خواهد بود، درست مانند طاعون سیاه.»

با گرم شدن زمین و گسترش محدوده زندگی حشرات حاملان عوامل بیماری‌زا هر لحظه می‌توانند خطرات جدی ایجاد کنند.

آمازون و ویروس‌های بالقوه خطرناک

وقتی صحبت ویروس‌هایی می‌شود که توانایی ایجاد یک همه‌گیری جهانی را دارند، معمولا نگاه‌ها به سمت شرق آسیا یا آفریقا با ویروس‌های تنفسی دوخته می‌شود. البته این بیماری‌ها می‌توانند هرجایی پیدایشان شود؛ مثلا سندرم تنفسی خاورمیانه یا مرس که در 2012 بروز کرد در عربستان صعودی ریشه داشت. اما در مانائوس برزیل در قلب جنگل‌های آمازون با تنوع زیستی بی نظیرش، ویروس‌هایی نهفته است که می‌توانند بسیار خطرناک باشند و گرمایش جهانی ریسک انتقال این ویروس‌های غیر تنفسی را هم بسیار بالا برده است. این شهر 2.2 میلیون نفری در قلب آمازون یکی از جاهایی است که توان بالقوه چنین اتفاقی در آن بالا است. «الساندرو ناواس» و گروهش در خط مقدم پژوهش روی این ویروس‌ها در این منطقه قرار دارند. آن‌ها شکارچی ویروس‌هایی هستند که می‌توانند روزی یک همه‌گیری جهانی دیگر تولید کنند. تداخل روز افزون انسان و طبیعت ریسک پرش یک ویروس جدید به انسان را بیشتر کرده است. 12 درصد از 1400 گونه شناخته شده خفاش که می‌توانند میزبان بالقوه ویروس‌های بسیار خطرناکی باشند، در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند. علاوه بر خفاش‌ها، میمون‌ها و جوندگان زیادی هم هستند که حاملان ویروس‌های بالقوه خطرناکی هستند. سیاست‌های رییس جمهوری بولسونارو هم بر این ریسک افزوده است. به همین دلیل محققان « بنیاد اسوالدو کروز» که ناواس هم در بین آن‌ها است، امیدوارند با پایش منظم جمعیت حیات‌وحش منطقه و بیماران، یک گام از بیماری‌هایی که از حیوانات به انسان سرایت می‌کنند پیش افتاده و قبل از این‌که چنین رخدادی از کنترل خارج شود، جلوی آن را بگیرند.  اما از قضا کارهای تحقیقاتی این بنیاد در مانائوس به مانع یکی از این بیماری‌ها برخورد کرد؛ مانائوس یکی از شدیدترین امواج همه‌گیری کووید-19 را تجربه کرد.  اما حالا کارها دوباره روی روال افتاده است. در فریزرهای این مرکز بیشتر 100 نمونه سرگین، خون و دیگر بافت‌ها از خفاش‌ها، میمون‌ها و جوندگانی وجود دارد که می‌توانند باعث بروز بیماری در انسان شوند. در بخش دیگری روی حشراتی کار می‌شود که می‌توانند با گزیدن این حیوانات در نقش ناقل ویروس به انسان عمل کنند؛ مثل پشه آئدس که باعث شیوع بیماری زیکا در منطقه شد. «فیلیپ ناوکا» معاون تحقیقات و نوآوری این مرکز یکی دیگر از کسانی است که مثل یک کارآگاه روی این ویروس‌ها کار می‌کند. یکی از ویروس‌هایی که او را به شدت نگران می‌کند ویروس اوروپوچ اورتوبونیا Oropouche orthobunyavirus  است که بسیار کم مورد مطالعه قرار گرفته و عامل بیماری تب «اوروپوچ» است. این ویروس توسط نوعی مگس با نام علمی Culicoides paraensis منتقل می‌شود. هر چند نرخ مرگ و میر این بیماری پایین است، اما گسترش محدوده آن نگران کننده بوده و ممکن است جهشی باعث مرگبار شدن آن شود. این وضعیت درست در مورد یک ویروس دیگر وجود دارد که روی آن هم مطالعه زیادی انجام نشده است؛ ویروس «مایورو» که دقیق وضعیت مشابه اوروپوچ است و به سرعت در حال گسترش است. این ویروس کاندیدای احتمالی شیوه بزرگ بعدی بیماری‌های مشترک انسان- حیوان در برزیل است. علاوه بر این ویروس‌های ناشناخته دیگری هستند که پتانسیل ایجاد یک همه‌گیری جهان را دارند و با گرم شدن زمین و گسترش محدوده زندگی حشرات حاملان عوامل بیماری‌زا هر لحظه می‌توانند خطرات جدی ایجاد کنند.