قرارداد هوشمند؛ قلبی تپنده بر بستر بلاکچین

نگاهی به فناوری قراردادهای هوشمند، تاریخچه، مزایا، معایب و نقش احتمالی آنها در زندگی آینده ما

قرار داد هوشمند در واقع نوعی قرار داد است که وقتی شرایط درج شده در کد‌های آن برآورده شوند، به طور اتوماتیک اجرا شده و کسی نمی‌تواند جلوی اجرای آن‌را بگیرد.

خشایار مریدپور: حتی اگر خیلی اهل دنبال کردن آخرین روندهای فناوری دیجیتال یا اخبار اقتصادی هم نبوده نباشید، احتمالا نام «قراردادهای هوشمند» را در کنار عباراتی همچون بلاک‌چین، رمزارز یا NFTها در سال‌های اخیر شنیده اید. به‌طور خیلی خلاصه، قراردادهای هوشمند کدهای نرم‌افزاری هستند که روی یک شبکه عمومی غیرمتمرکز یا همان بلاک‌چین تعریف شده و تحت شرایط معین و بدون نیاز به نظارت یک طرف سوم اجرا می‌شوند. فناوری کلیدی که زمینه‌ساز پیاده‌سازی مفاهیمی بنیادی‌تر مانند مالکیت دیجیتال شده و با ایجاد راهی برای انتقال عواید مادی حقوق مالکیت معنوی به خالقان اثر باعث شروع رشد انفجاری صنعت توکن‌های یکتا یا همان NFTها شد. انقلابی که هرچند اکنون دیگر با شور و شدت سال گذشته در جریان نیست و تا حد زیادی از کانون توجه عمومی فاصله گرفته، اما بدون شک نشان‌دهنده ظرفیت بالای اقتصادی موجود در حوزه مالکیت دیجیتال و بازار بکر  آن است. البته، قراردادهای هوشمند هم مثل فناوری مادر خود یعنی بلاک‌چین، هنوز در مرحله رشد و توسعه اولیه قرار دارند و تا رسیدن به نقطه پذیرش عمومی فاصله بسیاری دارند. در نتیجه جای تعجبی نیست که در کنار کاربردهای کشف نشده برای این فناوری، نقاط ضعف و خلاء‌های قانونی نیز دیده می‌شوند که می‌توانند مانع ورود این فناوری به زندگی روزمره ما در آینده و جایگزینی قراردادهای کاغذی فعلی باشد. آنچه در ادامه می‌خوانید، مقدمه‌ای مختصر درباره قراردادهای هوشمند، تاریخچه و کاربرد آنها و چالش‌هایی است که در این مسیر پیش روی ما قرار دارند.

ایده‌ای نه‌چندان جدید

بسیاری از فناوری‌های نوین از جمله بلاک‌چین و قراردادهای هوشمند ایده‌های نوینی به‌ شمار نمی‌روند و بیشتر باید آنها را محصول بازتعریف و پالایش ایده‌های قدیمی در ترکیب با فناوری‌های روز محسوب کرد. در نتیجه جای تعجبی نیست که عبارت «قرارداد هوشمند» نخستین بار بیش از دو دهه پیش در سال 1994 توسط نیک زابو[1]، متخصص علوم کامپیوتر و رمزنگاری و خالق یکی از نخستین دارایی‌های دیجیتال جهان به‌نام BitGold، به کار رفته باشد. پروژه دارایی دیجیتال نوآورانه زابو، که بیش از ده سال قبل از توسعه بیت‌کوین فعالیت خود را شروع کرد، به دلایل مختلف از جمله نبود زیرساخت‌های فناوری مورد نیاز به جایی نرسید. اگرچه، بسیاری از مفاهیم و ساختارهای مدنظر زابو برای معاملات مبتنی بر دارایی‌های دیجیتال در نهایت راه خود را به دنیای تجارت الکترونیک باز کرده و امروزه در فضای بلاک‌چین و رمزارزها مورد استفاده قرار می‌گیرند.

می‌توان بخشی از عقبه مفهومی قراردادهای هوشمند امروزی را می‌توان در مفهوم قراردادهای «ریکاردین» جست که نخستین بار در سال 1996 توسط «ایان گریگ» و «گری هاولند» و به‌عنوان بخشی از کارشان روی سیستم پرداخت Ricardo معرفی شد.

همچنین می‌توان بخشی از عقبه مفهومی قراردادهای هوشمند امروزی را می‌توان در مفهوم قراردادهای «ریکاردین» جست که نخستین بار در سال 1996 توسط «ایان گریگ» و «گری هاولند» و به‌عنوان بخشی از کارشان روی سیستم پرداخت Ricardo معرفی شد. در تعریف گریگ، قراردادهای ریکاردین می‌توانند مانند پلی بین قراردادهای سنتی و کدهای نرم‌افزاری عمل کنند، به شرطی که بتوان سندی با این مشخصات تهیه کرد: « الف) قراردادی که در آن پیشنهاد طرف صادرکننده برای مالک قرارداد درج شده، ب) درباره حقوق ارزشمندی نوشته شده که در اختیار مالک قرارداد است و صادرکننده قرارداد مسئولیت مدیریت آن را برعهده دارد، ج) به‌سادگی (مثل قراردادهای کاغذی) توسط مردم عادی قابل خواندن باشد، د) برنامه‌های کامپیوتری قادر به خواندن آن باشند (یا اطلاعات آن را بتوان به‌صورت خودکار در پایگاه‌های داده ثبت کرد)، به‌صورت دیجیتالی امضاء شده باشند، ه) حاوی کلیدهای رمزنگاری و اطلاعات سرور موردنظر بوده و و) با یک نشان منحصر‌به‌فرد و ایمن قابل تمییز باشد. مشخصاتی که اکثر آنها را می‌توان در قراردادهای هوشمند امروزی هم مشاهده کرد و در ادامه بیشتر به نحوه کار آنها خواهیم پرداخت.

قراردادهای هوشمند چطور کار می‌کنند؟

همان‌طور که اشاره کردیم، واژه «قرارداد هوشمند» به کدهای نرم‌افزاری اشاره دارد که به‌صورت خودکار تمامی بخش‌های یک توافق متقابل را اجرا کرده و روی پلتفرم‌های مبتنی بر فناوری بلاک‌چین ذخیره می‌شود. این برنامه کامپیوتری می‌تواند تنها شامل توافق فی‌مابین طرفین بوده یا عنوان یک قرداد هوشمند «فرعی» به‌عنوان متممی بر یک قرارداد رسمی کاغذی برای انجام اعمال بخصوص مانند پرداخت هزینه‌ها یا پایان آن در صورت وجود شرایط معین به کار برده شود. این کد به‌عنوان یک توکن در تمامی گره‌های بلاک‌چین موردنظر تکثیر شده و در نتیجه از مزایای ذاتی آن از جمله امنیت، خدشه‌ناپذیری، دسترسی دائمی و شفافیت آن برخوردار خواهد بود.

به‌علاوه، تکثیر و ذخیره‌سازی اطلاعات قرارداد هوشمند روی تمامی گره‌های شبکه بلاک‌چین به این معنی است که با اضافه شدن هر بلوک جدید به زنجیره، قرارداد عملا یک بار دیگر اجرا می‌شود. در نتیجه اگر هر یک از طرفین، مثلا با انجام یک تراکنش، نشان دهند بندهای بخصوصی از قرارداد عملی شده‌اند، نرم‌افزار قدم‌های مرتبط با بندهای مربوطه را به‌صورت خودکار اجرا خواهد کرد. اما اگر نشانه موردنظر، یعنی همان انجام تراکنش، دریافت نشود نرم‌افزار هیچ عملی را روی بلاک‌چین ثبت نخواهد کرد. بیشتر این قراردادهای هوشمند با زبان برنامه‌نویسی تخصصی این کار مثل Solidity نوشته می‌شوند و روی بلاک‌چین‌های مختلفی از جمله بیت‌کوین، اتریوم، تزوس و کاردانو قابل اجرا هستند.

در حال حاضر و علی‌رغم پیشرفت‌های به دست آمده، پارامترهای ورودی‌ و قدم‌های اجرایی قراردادهای هوشمند کماکان باید روشن و عینی باشند. به بیان ساده‌تر، در این قراردادها به نرم‌افزار می‌گوییم مثلا اگر شرط «الف» برقرار شد قدم «ب» را اجرا کن. در نتیجه، کاربردهای عملی آنها کماکان بسیار محدود است و بیشتر شامل انتقال وجه مشخصی از رمزارزها به‌ازای برآورده شدن شرایط بخصوص مثل دریافت یک فایل می‌شود. به‌علاوه، اکنون می‌توان با اتصال چندین تراکنش مجزا با ایجاد قدم‌های بیشتر قرادادهای پیچیده‌تری ایجاد کرد. در سال‌های آینده نیز با گسترش بیشتر کاربرد فناوری بلاک‌چین و توکنیزه شدن هرچه بیشتر دارایی‌ها، قراردادهای هوشمند به‌سمت پیچیدگی هرچه بیشتر و اجرای دستورهای تخصصی‌تر حرکت خواهند کرد. با این وجود، کماکان سال‌ها با رسیدن به نقطه‌ای که بتوانیم از قراردادهای هوشمند انتظار داشته باشیم معیارهای حقوقی بخصوصی، مثل این که آیا یکی از طرفین قرارداد معیارهای حسن انجام کار را دارد یا نه و آیا باید یکی از بندهای شرایط غرامت را فعال کرده و خسارت بگیرد را تشخیص دهند، فاصله داریم. در حال حاضر، از این قراردادها بیشتر در حوزه معاملات آثار هنری دیجیتال با استفاده از رمزارزها استفاده می‌شود، هرچند کاربردهای این فناوری محدود به خرید و فروش بدون واسطه کالاهای دیجیتال روی بلاک‌چین نیست و درواقع می‌توان گفت ظرفیت بالقوه این فناوری محدودیتی ندارد.

از جمله مهم‌ترین کاربردهای آتی قراردادهای هوشمند، می‌توان به تسهیل تایید هویت دیجیتال اشخاص و خودکارسازی فرآیند احراز هویت در پلتفرم‌های آنلاین از جمله Web3 و خودکارسازی پرداخت‌های فردی مانند خرید اشتراک‌ها یا پرداخت قبوض و مالیات اشاره کرد. همچنین، با استفاده از این بستر می‌توان اشتراک اطلاعات شخصی از جمله سوابق فعالیت‌های دیجیتال با طرف‌های سوم را در فضای آنلاین کنترل کرده و از هویت دیجیتال و حریم خصوصی کاربران محافظت کرد. به‌علاوه با ترکیب این اطلاعات با سرویس‌های دولتی الکترونیکی می‌توان علاوه‌بر افزایش شفافیت و کارآیی دولت‌ها، مالکیت اشیاء حقیقی را هم به حوزه دیجیتال انتقال داده و برای مثال از قراردادهای هوشمند برای انتقال سند ملک یا خودرو در دنیای واقعی استفاده کرد. حوزه مهم بعدی نفوذ قراردادهای هوشمند، دنیای فاینانس و خدمات مالی خواهد بود. ویژگی‌های ذاتی قراردادهای هوشمند از جمله توانایی اجرای خودکار مراحل بدون نیاز به وجود طرف‌های سوم، می‌تواند مزایایی از جمله کاهش هزینه‌های معاملات به‌ویژه تراکنش‌های بین‌المللی، شفافیت بیشتر آنها و گردآوری و ردگیری بهتر داده‌های مالی عمومی در پی داشته باشد. به‌علاوه، با استفاده از قراردادهای هوشمند می‌توان فرآیند ارائه خدمات مالی از جمله ارائه وام و دریافت اقساط را سریع‌تر و کم‌اصطکاک‌تر کرده و کارایی آنها را افزایش داد. معامله‌گران در بازارهای مالی نیز می‌توانند با استفاده از این فناوری تا حد زیادی فعالیت‌های خود را خودکار کرده و خطا و مشکلات عملیاتی را کاهش دهند. در نهایت هم باید به ایجاد امکان اخد و نگهداری وثیقه برای انجام قرارداد بدون نیاز به طرف‌های سوم اشاره کنیم. قابلیتی که تسهیل ایجاد ضمانت اجرایی برای قراردادهای کاری بدون نیاز به نهادهای ثالث و هزینه‌های مرتبط، می‌تواند به ابزاری مهم برای فریلنسرها که در آینده بخش مهمی از نیروی کار را تشکیل خواهند داد تبدیل شود. در نهایت هم می‌توان به کاربردهای دیگر از جمله بهینه‌سازی زنجیره‌های تامین، بهبود روند اشتراک اطلاعات بین نهادهای سلامت عمومی و افزایش کارآیی مطالعات بالینی پزشکی و بهبود عملکرد البته این فهرست شامل تمام کاربردهای احتمالی قراردادهای هوشمند نیست و نخواهد بود. زیرا این فناوری هنوز برای رسیدن به سطح کاربری مانند اسلاف کاغذی خود و جایگزینی کامل آن، چالش‌های بسیاری  پیش‌رو دارد که در ادامه به‌طور خلاصه به مهم‌ترین آنها و راه‌حل‌های احتمالی‌شان اشاره خواهیم کرد.

چرا هنوز برای کنار گذاشتن قراردادهای کاغذی کمی زود است

همان‌طور که گفتیم قراردادهای هوشمند در کنار مزایای قابل‌توجهشان به‌عنوان نسل جدید قراردادها، مشکلات و معایبی هم دارند که می‌توانند بکارگیری گسترده آنها را به‌طور جدی به چالش بکشد و در دو دسته کلی حقوقی و فنی قابل بررسی هستند. خلاء‌های قانونی که در رابطه با به‌رسمیت شناخته شدن این قراردادها در مجامع قانونی و هم‌ارز شناخته شدن آنها با قراردادهای کاغذی سنتی وجود دارد، بزرگ‌ترین چالش در مسیر بکارگیری گسترده قراردادهای هوشمند خواهد بود. البته در حال حاضر این قراردادها در برخی کشورها از جمله آمریکا تا حدی و در شرایط بخصوصی به‌عنوان اسناد قانونی به رسمیت شناخته می‌شوند. اما واقعیت این است که نبود پشتیبانی حقوقی مناسب از این دست قراردادها یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیش روی بکارگیری آنها در کاربردهای جدی‌تر از جمله مبادلات تجاری در سطح جهانی است.

عدم تضمین اجرایی بازپرداخت‌ها و نیاز به مراجعی برای رفع اختلاف‌ها در قراردادهای قانونی از بزرگ‌ترین موانع حقوقی در مسیر کاربرد گسترده‌تر این فناوری در آینده است.

به‌علاوه مسائلی مانند نیاز به اتکا به برنامه‌نویس‌ها برای انتقال خواسته‌های طرفین به قالب نرم‌افزاری قرارداد هوشمند، نیاز به منابع معتبر آفلاین یا خارج از بلاک‌چین برای دریافت اطلاعات لازم برای اجرای قراردادها، ماهیت خودکار و اجرای بدون اغماض شرایط قرارداد که باعث  از بین رفتن انعطاف عمل طرفین می‌شود، عدم تضمین اجرایی بازپرداخت‌ها و نیاز به مراجعی برای رفع اختلاف‌ها در قراردادهای قانونی از بزرگ‌ترین موانع حقوقی در مسیر کاربرد گسترده‌تر این فناوری در آینده است. هرچند، راه‌حل‌هایی هم برای حل این مساله پیشنهاد شده که یکی از در دسترس‌ترین آنها استفاده از قراردادهای ریکاردین است. ترکیب ویژگی‌های قراردادهای قانونی متداول با تگ‌ها یا عبارت کلیدی قابل درک برای سیستم‌های کامپیوتری در این قراردادها، می‌تواند بسیاری از مشکلات قانونی آتی مرتبط با قراردادهای دیجیتال و عدم ضمانت قانونی اجرایی آنها را مرتفع سازد.

در بعد فنی نیز باید به چالش‌هایی اشاره کنیم که در حال حاضر صنعت مادر این فناوری یعنی رمزارزها و بلاک‌چین را هم تا حد زیادی تحت‌تاثیر قرار داده است. قرار گرفتن قراردادهای هوشمند روی بلاک‌چین مزایای بسیاری برای این معاهدات دیجیتال در پی دارد که عدم نیاز به مراجع ثالث برای تایید تراکنش‌ها، صرفه‌جویی در هزینه‌های نهایی، امنیت و شفافیت بالای آنها تنها بخشی از آن محسوب می‌شود. اما مشکلاتی از جمله هزینه‌های بالای انجام هر تراکنش روی بلاک‌چین‌های کنونی حاوی قراردادهای هوشمند، هزینه‌های بالای مورد نیاز برای انجام تغییرات در متن قرارداد و پیچیدگی‌های فنی موجود، مصرف انرژی بالای بلاک‌چین‌های فعلی مبتنی بر سیستم اثبات کار، نارسایی‌های احتمالی امنیتی ناشی از حفره‌های امنیتی و ماهیت نوین و اثبات نشده این فناوری بسیاری از این مزایا را زیر سوال برده و مانعی جدی در مسیر استفاده عموم از آن محسوب می‌‌شود. هرچند، بخش بزرگی از این مشکلات در آینده نزدیک و با توسعه بیشتر فناوری رمزارزها و بلاک‌چین و تثبیت روش‌های کم‌هزینه‌تر و کم‌مصرف‌تر از نظر انرژی، مثل پروتکل‌های اثبات سهم و بلاک‌چین‌های بدون اصطکاک با هزینه‌های تراکنش ناچیز، می‌تواند تا حد زیادی این مسائل را برطرف کرده و راه را برای کاربرد هرچه گسترده‌تر این فناوری هموار کند.