تغییر اقلیم، گسترش بیماری به مناطق جدید

گرمایش جهانی، نقل و انتقال‌های تجاری و سفرهای بیشتر باعث گسترش قلمرو ناقلان بیماری‌های متعددی شده و آنها را از مناطق استوایی زمین که قرن‌هاست با آنها درگیر هستند؛ به دیگر کشورهای جهان کشانده است. حضور پشه آئدس (یکی از حاملان ویروس زیکا) در مناطق جنوبی ایران زنگ هشدار را برای ما نیز به صدا درآورده است.

پشه آئدس که سابقا محدود به مناطق گرمسیری جهان بود، امروز در بسیاری از مناطق جهان دیده می‌شود و حامل عوامل بیماری‌زای مختلفی از جمله زیکا، تب دنگی و ... است.

نویسنده، محبوبه عمیدی: تغییر اقلیم به شیوه‌های گوناگونی دارند جهان ما را تحت‌ تاثیر قرار می‌دهند. ناقلان بیماری‌های گوناگون قلمروهای تازه‌ای را کشف می‌کنند و بیماری‌هایی که تا پیش از این محدود به مناطق خاصی بودند، حالا سر از مناطق جدید در خواهند آورد.  ظهور و پیدا شدن عوامل بیماری‌زای باستانی از خاک منجمد و یخ‌های ذوب شده خطر بالقوه دیگری است که شواهدی برای آن وجود دارد. آنتراکس (سیاه زخم) بعد از 75 سال به سیبری بازمی‌گردد و میکروارگانیسم‌هایی که زمانی نئاندرتال‌ها، ماموت‌ها و دیگر جانوران منقرض شده را از پا درآورده‌اند؛ دوباره روی زمین جولان خواهند داد. زیکا، تب دنگی، حتی آبله و مالاریا مناطق تازه‌ای از جهان را درگیر خواهند کرد. سناریوی ترسناک آخرالزمانی که با آن مواجه هستیم؛ تنها نتیجه فعالیت‌های بشر و عدم‌ توجه او به محیط زیستی است که دارد ویران می‌شود.

بیماری‌های جدید در یک جهان گرم

یکی از باکتری‌های مرگباری که گرمایش جهانی از آب‌های گرم جهان به دیگر نقاط کشانده Vibrio vulnificus است. این باکتری از نزدیکان و خویشاوندان همان باکتری عامل وباست که هنوز ریشه‌کن نشده است. ویبریو ولنیفیکوس که از طریق زخم‌های تازه وارد بدن شناگران می‌شود و در مواردی با از کار انداختن اندام‌های داخلی بدن جان آنها را می‌گیرد؛ طی سال‌های اخیر خود را از آب‌های گرم اقیانوسی به خلیج مکزیکو رسانده است. پزشکان می‌گویند این باکتری به یکی از دلایل مراجعه بیماران به بیمارستان‌ها در مناطق ساحلی تبدیل شده است. یکی از این مناطق خلیج آلاسکا است که طی سال‌های گذشته دمای آب‌های آن تنها 2 درجه سانتیگراد گرم‌تر شده و حالا ویبریو در این آب‌های سابقا سرد نیز زندگی می‌کند.

یک نمونه دیگر کنه‌های ناقل بیماری لایم هستند که پیش از این تنها در مناطقی از جنوب اروپا دیده می‌شدند؛ اما امروزه حتی در کشورهایی شمالی مانند سوئد دیده می‌شوند. تنها دلیل حضور این کنه‌ها زمستان‌هایی است که گرم شده‌اند و دیگر نمی‌توانند از رشد و تکثیر لارو این حشره جلوگیری کنند. ناقلان دیگری نیز از گرمایش جهانی و تغییرات ناگهانی آب‌و‌هوایی به نفع خود استفاده کرده‌اند. نه‌تنها پای پشه مالاریا به نقاط تازه‌ای از جهان باز شده؛ بلکه پشه آئدس نیز که ناقل بیماری‌های ویروسی متعددی مانند زنکا، تب دنگی و چیکونگونیاست به یکی از تهدیدهای تازه در مناطق متعدد جهان تبدیل شده است. کمی بیش از 200 سال پیش قلمرو این پشه منحصر به مناطق محدودی از جهان بود؛ اما در حال حاضر به نظر می‌رسد تنها مناطق قطبی از جولان ببر آسیایی در امان مانده باشند. این پشه میزبانان خود را از میان پستانداران و مخصوصا انسان انتخاب می‌کند و باعث بیماری‌های می‌شود که می‌توانند قربانی را از پا درآورند.

پشه آئدس نیز که ناقل بیماری‌های ویروسی متعددی مانند زنکا، تب دنگی و چیکونگونیاست به یکی از تهدیدهای تازه در مناطق متعدد جهان تبدیل شده است. کمی بیش از 200 سال پیش قلمرو این پشه منحصر به مناطق محدودی از جهان بود

زمین، بهشت عوامل بیماری‌زا

پیش از این تمامی نگرانی‌ها به دلیل اثرات فیزیکی گرمایش جهانی مانند بالا آمدن سطح آب‌ها یا خشکسالی گسترده بود. اما به نظر می‌رسد مشکلات بالقوه‌ای که ناشی از تغییر در فلور طبیعی مناطق گوناگون هستند و مستقیما جمعیت و تنوع میکروارگانیسم‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند، به مراتب پیش‌بینی ناپذیرتر و پیچیده‌تر باشند. یکی از این تغییرات افزایش اندک رطوبت خاک در برخی مناطق است که می‌تواند عامل گسترش قارچ‌های بیماری‌زا باشد یا به باکتری‌های ساکن خاک مانند عامل بیماری سل فرصت بیشتری برای ادامه حیات و انتقال بدهد. محققان می‌گویند  گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوایی می‌تواند تا سال 2070 میلادی به گسترش هزاران ویروس تازه در میان گونه‌های جانوری جهان منجر شود. بسیاری از این ویروس‌ها از جانوران مخصوصا پستانداران به انسان منتقل خواهند شد. این تهدید تازه در دو قاره آسیا و آفریقا که تاکنون مهد گسترش بیماری‌های مشترک و مرگبار متعددی میان انسان و جانواران بوده‌اند؛ بسیار جدی‌تر است. اگر به چندین دهه گذشته بازگردیم؛ می‌بینیم ایدز، آنفلوآنزا، ابولا و سه شیوع پیاپی کروناویروس‌ها (سارس-2003، مرس-2012 و کووید-19-2019)در این دو قاره رخ داده و برخی از آن‌ها راهشان به همه جهان گشوده‌اند. حتی امروز این تردید وجود دارد که شیوع جهانی آبله میمون ممکن است تحت تاثیر چنین عواملی باشد.

از سوی دیگر گرمایش جهانی، شهرسازی، جنگل‌زدایی و دیگر فعالیت‌های بشر باعث تخریب زیستگاه جانوران بسیاری می‌شود و آنها را همراه با انگل‌ها و عوامل بیماری‌زای متعددی که به همراه دارند به سمت مناطق تازه‌ای سوق می‌دهد. بررسی‌هایی که روی 3100 گونه از پستانداران انجام شده و پیش‌بینی تغییرات جغرافیایی قلمرو این جانوران تا سال 2070 حتی در بهترین حالت ممکن نیز ترسناک است. مطابق این الگوها در بهترین شرایط ممکن، اگر تا سال 2070 تنها 2 درجه سانتیگراد به دمای زمین اضافه شود؛ مهاجرت‌ها زمینه را برای انتقال حداقل 15هزار ویروس تازه میان گونه‌های جانوری گوناگون فراهم خواهند کرد. همه این نقل و انتقال‌ها برای اولین‌بار است که رخ می‌دهند. حدود 30درصد از این تعداد می‌تواند در میان گونه‌های مختلف پستانداران جابجا شوند. محققان می‌گویند همه این ویروس‌ها نمی‌توانند مانند کروناویروس وارد جامعه انسانی شوند و گسترش پیدا کنند؛ اما بالا رفتن تعداد ویروس‌های مشترک، جان ما انسان ها را نیز تهدید خواهد کرد.

بسیاری از محققان معتقدند خفاش‌ها یکی از ناقلان اصلی بیماری‌های آینده خواهند بود. آنها عوامل بیماری‌زا را با خود به مناطق دوردست می‌برند، می‌توانند بیماری‌ را به انسان انتقال دهند و احتمالا منبع اولیه گسترش کووید-19 در جهان هستند. از سوی دیگر این پستانداران پرنده در شلوغ‌ترین مناطق آسیایی و آفریقایی جهان متمرکز شده‌اند.

 

هیچ جنبنده‌ای در امان نیست

فعالیت‌های بشری تا اینجا هم شتاب بسیاری به ویرانی محیط زیست و گسترش گرمایش جهانی داده است، به همین دلیل تلاش‌ها برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به تنهایی برای نجات گونه‌ها و جلوگیری از گسترش بیماری‌های مشترک میان آنها کافی نیست. محققان درباره این بیماری‌های مشترک و آسیبی جدی که به حیات وحش و مناطق حفاظت شده وارد خواهند کرد، بارها هشدار داده‌اند. آنها به ابولا اشاره می‌کنند که نه‌ تنها در میان انسان‌ها مرگبار است، بلکه می‌تواند دیگر نخستیان از جمله گوریل‌های در معرض انقراض را نیز از پا درآورد.

گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوایی می‌تواند تا سال 2070 میلادی به گسترش هزاران ویروس تازه در میان گونه‌های جانوری جهان منجر شود. بسیاری از این ویروس‌ها از جانوران مخصوصا پستانداران به انسان منتقل خواهند شد.

گرمایش جهانی تنها تهدیدی برای پستانداران خشکی‌زی نیست. در حال حاضر طاعون قارچی باعث انقراض نزدیک به 90 گونه از دوزیستان شده و اطلاعاتی از آسیب‌های وارده به پستانداران آبزی در دست نیست. علاوه بر این به بررسی بیشتر پرندگان و عوامل بیماری‌زایی که به سادگی کیلومترها با خود حمل می‌کنند، نیاز داریم. پس از پستانداران این پرندگان هستند که بالاترین آمار بیماری‌های ویروسی مشترک با انسان را در اختیار دارند. از سوی دیگر نزدیک به 10هزار ویروس مشترک میان انسان و دیگر پستانداران دارند در میان پستانداران ساکن جنگل‌ها و بیابان‌های جهان زندگی می‌کنند. تخریب زیستگاه این جانوران، قاچاق، خرید و فروش گونه‌ها و کشاورزی صنعتی می‌تواند باعث ارتباط نزدیک انسان با این جانوران و انتقال ساده‌تر بیماری‌ها شود.

محققان می‌گویند پیش از این دو تهدید جدی گرمایش جهانی و گسترش بیماری‌ها بر روی زمین به شکل مستقل بررسی شده‌اند، اما ارتباط تنگاتنگ میان آنها به تازگی هدف پژوهش‌های علمی قرار گرفته است. آنها معتقدند زمین گرم‌تر حتی می‌تواند به ظهور سویه‌های تازه‌ای از ویروس‌های مرگبار خوشامد بگوید. بسیاری از این محققان روند گرمایش جهانی و گسترش بیماری‌های جدید را غیرقابل‌اجتناب می‌دانند. به گفته آنها تنها کاری که از دست بشر برمی‌آید کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی، تولید کمتر گازهای گلخانه‌ای، کند کردن سرعت  تخریب زیستگاه‌های حیات وحش و جنگل‌ها و احتمالا کاهش شتاب این روند مرگبار است.

یک مامور بهداشت در سیبری از یک گوزن بومی منطقه سیبری برای بررسی آلودگی به باکتری عامل سیاه زخم نمونه‌گیری می‌کند. شیوع سیاه زخم از یک جسد یخ زده گوزن که بر اثر ذوب یخ‌ها بیرون افتاده بود، باعث مرگ حداقل یک نفر در این منطقه شد.

خاک منجمد و اسب تروا

کاهش شتاب گرمایش جهانی می‌تواند مانع از آب شدن یخ‌ها در خاک منجمد نیز شود. این خاک که باید بیش از 2 سال به شکل یخ‌زده باقی‌مانده باشد، مساحتی نزدیک به 25درصد از سطح زمین در نیمکره شمالی را به خود اختصاص داده است. عمیق‌ترین بخش‌های این خاک بیش از 1.5 کیلومتر در عمق زمین پیش‌رفته و قدمت قدیمی‌ترین قسمت‌ها به بیش از 600 هزار سال پیش باز می‌گردد. این خاک منجمد که بخش‌های قابل‌توجهی از کانادا، سیبری و آلاسکا را در برمی‌گیرد امروزه در حال ذوب شدن است. محققان می‌گویند تا سال 2100 بیش از 65درصد خاک منجمد در نزدیکی سطح شمالگان از دست خواهد رفت. این خاک ویروس‌ها و باکتری‌های باستانی را در خود جا داده که مدت‌هاست قربانی تازه‌ای نگرفته‌اند.

یکی از قربانیان تازه این میکروارگانیسم‌ها پسربچه‌ای بود که جان خود را به دلیل ابتلا به سیاه‌زخم از دست داد. او و حدود 100 نفر دیگر در سیبری به بیماری باکتریایی مبتلا شدند که طی 70 سال گذشته بی‌سابقه بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد او و دیگر افراد احتمالا به دلیل حضور  باکتری قدیمی عامل بیماری در جسد گوزن شمالی که در میان یخ‌های در حال ذوب‌ ظاهر شده، به این بیماری مبتلا شده‌اند. باسیلوس آنتراسیس قرن‌ها پیش عامل همه‌گیری در جهان بوده و حتی در قرون وسطی نقش جنگ‌افزار بیولوژیک را بازی کرده است. اروپاییان در جنگ‌ها با پرت کردن اجساد جانوران آلوده به این باکتری به درون شهرهای رقیب سعی می‌کردند دشمن را بیمار کنند و از پا درآورند.

محققان می‌گویند هر گرم از خاک منجمد می‌تواند میزبان هزاران گونه از میکروارگانیسم‌های مختلف باشد. در میان این میکروارگانیسم‌ها علاوه بر عوامل بیماری‌زایی مانند باکتری عامل آبله و طاعون خیارکی که سال‌ها پیش روی زمین جولان داده‌اند، ممکن است باکتری‌ها و ویروس‌هایی وجود داشته باشند که انسان امروزی در برابر آنها هیچ ایمنی طبیعی، واکسن و آنتی‌بیوتیک مؤثری در اختیار ندارد.

درست است که در حال حاضر تنها 5میلیون نفر در این مناطق زندگی می‌کنند؛ اما گرمایش جهانی، سفرهای توریستی و تجاری به شمالگان و از دست رفتن منابع کنونی می‌تواند بشر را با رویارویی مواجه کند که از آن بازگشتی نیست. کافی است مسافران با بیماری‌های ناشناخته و خطرناک به شهرهای خود بازگردند و یک تجربه سخت تازه را در سال‌های آتی رقم بزنند.