فرمول مقابله با همه‌گیری‌های جهانی بعدی

برای شکست دادن همه‌گیری‌های جهانی بعدی، جهان به تاسیساتی برای تولید واکسن نیاز دارد که در تمام سال برای تهدیدات جدید و قدیمی واکسن تولید کند و به طور عادلانه در دسترس همه قرار دهد

علی رنجبران: همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ هنوز یک تهدید سلامتی در جهان است. هرچند واکسیناسیون گسترده در بسیاری از کشورها نرخ مرگ‌ومیر را تا حد مناسبی پایین آورده است، اما جهش‌های جدید ویروسی برای فرار از ایمنی ناشی از واکسن و پوشش پایین واکسیناسیون در بسیاری از کشورها می‌تواند باعث بالا رفتن نرخ بیماری شود. حتی اگر کسر بسیار کوچکی از افراد بیمار بر اثر سویه‌های جدید ویروس نیاز به مراقبت‌های خاص بهداشتی داشته باشند، به علت تعداد بالای مبتلایان تعداد مرگ‌ومیر و فشار بیماری بر سیستم بهداشتی هم زیاد خواهد شد؛ مقایسه تعداد اوج مبتلایان روزانه در جهان در پیک نخست همه‌گیری کووید-۱۹ با پیک آخر به خوبی این مسئله را نشان می‌دهد. در پیک نخست بیشترین تعداد مبتلایان ثبت‌شده در یک روز به کمی بیشتر از ۸۵۰هزار نفر رسید. اما در پیک آخر ناشی از سویه اومیکرون و زیرشاخه‌هایش این تعداد به بیشتر از یک‌میلیون‌و۲۰۰هزار نفر رسید. رها کردن تمهیدات بهداشتی در این افزایش نقش داشته است، اما در عمل دیده شد که نمی‌توان بر اجرای بی‌کم‌وکاست این تهمیدات برای بیشتر از دو سال در مقیاس بین‌المللی امید بست. بنابراین هم برای مقابله با وضعیت فعلی و هم همه‌گیری‌هایی که بی‌تردید در آینده رخ خواهند داد، ما به تهمیداتی فراتر و گسترده‌تر از آنچه در مقابل کووید-۱۹ به کار گرفتیم، نیاز خواهیم داشت.

در حال حاضر یکی از مؤثرترین راه‌های چاره برای چنین وضعیتی تولید و به‌روزرسانی واکسن‌ها در مقیاس جهانی است. اجرا شدن چنین ایده‌ای نیاز به تأسیسات بزرگ و مجهزی در بسیاری از کشورهای جهان دارد و این تأسیسات می‌توانند به‌موقع و در زمان مناسب پاسخگوی نیاز در مقابل تهدید‌های قدیمی و جدید باشند. از آن گذشته کشورهای جهان هم باید به وقوع همه‌گیری‌های بعدی در مقیاس جهانی به شکل یک تهدید امنیتی نگاه کنند و از همین حالا تهمیدات لازم برای پاسخگویی به این تهدیدها را بیندیشند. کووید-۱۹ آخرین همه‌گیری در مقیاس جهانی نبوده است و در جهانی با ارتباطات گسترده و تحت تأثیر برهم‌کنش بیشتر و بیشتر با مخازن عوامل بیماری‌زای جدید، همه‌گیری جهانی بعدی چندان از ما دور نخواهد بود.

تجربه‌ای به قیمت گزاف

اما تجربه ویرانگر کووید-۱۹ یکسره تلخ و گزنده نبوده است. در این همه‌گیری موفقیتی عظیم در تولید واکسن به دست آمد که قابل مقایسه با هیچ یک از موفقیت‌های پیشین نیست. سرعت عمل و دقت در تولید واکسن شرکت‌هایی همچون «مدرنا» و «بیو‌ ان تک» و دیگر شرکت‌ها، حاصل نوآوری‌هایی است که در صنعت تولید واکسن حاصل شده است. دو دهه قبل احتمالاً فرایندی که منجر به تولید واکسن در یک سال می‌شد، دست‌کم پنج تا ده برابر این عدد به زمان نیاز داشت. بسترهای جدید تولید واکسن مثل استفاده از mRNA یا آران‌ای پیام رسان یا حامل‌های ویروسی که در واکسن‌هایی مثل آسترازنکا و جانسون و جانسون استفاده شدند، راه را برای تولید سریع و دقیق واکسن برای هر بیماری‌ای باز کرده‌اند. با تکیه بر این فناوری‌ها کارهایی که قبلاً ماه‌ها و سال‌ها به زمان نیاز داشت، حالا تنها در چند هفته قابل اجراست. حتی در مورد واکسن مدرنا، روش ساخت آن به تدریج از سال ۲۰۱۲ که شیوع بیماری مرس (سندرم تنفسی حاد خاورمیانه) آغاز شد و پیش از شعله کشیدن ویروس جدید در سال ۲۰۲۰ کامل شده بود. همین‌ حالا هم بسیاری از مؤسسه‌های پژوهشی و شرکت‌ها در حال تلاش برای ساخت واکسن‌های طیف گسترده علیه ویروس‌های کرونا هستند که «پن‌کرونا‌واکسن‌» نامیده می‌شوند.

نه کروناویروس‌ها تنها ویروس‌هایی هستند که پتانسیل ایجاد همه‌گیری در مقیاس بین‌المللی را دارند و نه طراحی دقیق یک واکسن به معنای توانایی تولید انبوه آن است

هدف از طراحی این واکسن‌ها این است که بتوان از آن‌ها علیه طیف وسیعی از ویروس‌های خانواده کروناویروس‌ها استفاده کرد. آن‌ها طوری طراحی شده‌اند که بخشی تقریباً کم تغییر از پروتئین اسپایک ویروس (Spike protein) را هدف می‌گیرند که بین بسیاری از ویروس‌های خانواده کرونا مشترک است. در این میان دو موضوع اساسی وجود دارد؛ نه کروناویروس‌ها تنها ویروس‌هایی هستند که پتانسیل ایجاد همه‌گیری در مقیاس بین‌المللی را دارند و نه طراحی دقیق یک واکسن به معنای توانایی تولید انبوه آن است. برای مثال در ایران در بازه زمانی کوتاهی تعداد زیادی واکسن در پلتفرم‌های مختلف طراحی شدند؛ از روش قدیمی ویروس غیرفعال گرفته تا حتی واکسن mRNA. هرچند تقریباً از هیچ یک از این واکسن‌ها اطلاعات فاز سوم کارآزمایی بالینی در دست نیست -حتی آن‌ها که مجوز مصرف گرفته‌اند- پای مسئله تولید انبوه واکسن که به میان می‌آید، در تولید انبوه آن‌ها مشکلات بسیاری وجود داشته است و دارد.

مقیاس کوچک در مقابل مسئله‌ای بزرگ

مسئله مقیاس در تولید تنها مختص به ایران نبود و در سطح بین‌المللی هم مشکلاتی از این دست وجود داشت. هرچند در زمان کوتاهی صدهامیلیون دوز واکسن در جهان تولید شد، اما این میزان به قدری نبود که پوششی سراسری و یک ‌دست در همه جهان ایجاد کند و در نتیجه نابرابری در دسترسی به واکسن کوشش‌ها برای غلبه بر بیماری را به بیراهه برد. غیر از مسئله تکنولوژی، مسئله مهم دیگر درباره تولید واکسن مقیاس تولید آن و دسترسی عمومی در سطح بین‌المللی به واکسن است. این مسئله حتی وقتی مهم‌تر می‌شود که بدانیم که اولویت‌ها برای واکسیناسیون در چنین مواردی ممکن است کامل برعکس تصورهای ما باشند. چنانکه در ابتدای این پرونده و در مطلب «تکامل ویروس، آینده شیوع جهانی کووید-۱۹ را شکل می‌دهد» گفته شد، عفونت‌های مزمن کووید-۱۹ در افراد دارای نقص ایمنی به احتمال زیاد مهم‌ترین منبع پیدایش سویه‌های نگران‌کننده ویروس هستند. از سوی دیگر مقدار شیوع بیماری‌های نقص ایمنی همچون ایدز در بسیاری از کشورهای با سطح درآمد پایین و توسعه‌نیافته بسیار بیشتر است. حالا اجازه بدهید که آمار پوشش واکسیناسیون بین‌المللی را با هم مرور کنیم؛ تا لحظه نوشتن این مطلب حدود ۶۸درصد مردم جهان دست‌کم یک دوز واکسن دریافت کرده‌اند. اما در کشورهای با میزان درآمد پایین و توسعه‌نیافته تنها حدود ۲۱/۵درصد مردم دست‌کم یک دوز واکسن دریافت کرده‌اند. این واکسیناسیون بسیار ناکافی در کشورهایی که شیوع نقص ایمنی به عنوان یکی از عوامل پیدایش سویه‌های جدید در آن‌ها بسیار زیاد است، مایه نگرانی است. بنابراین به نظر می‌رسد استراتژی‌های فعلی و حتی زیرساخت‌های فعلی برای تولید و توزیع واکسن برای مقابله با یک همه‌گیری جهانی ناکافی هستند.

به استناد یک گزارش مشترک که سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی اوایل امسال منتشر کرد، ایجاد یک ساختار برای آمادگی و مقابله با همه‌گیری‌های جهانی بعدی در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی به بودجه‌ای در اندازه ۳۱/۱میلیارد دلار نیاز دارد

این ناکافی بودن در وجه‌های گوناگون وجود دارد؛ نخست نبود امکانات کافی پژوهشی با توزیع مناسب در سراسر جهان. در حال حاضر بیماری‌هایی زیادی در نقاط مختلف جهان هستند که شیوع محلی دارند، اما به طور بالقوه می‌توانند به یک همه‌گیری جهان تبدیل شوند. امکانات ناکافی پژوهشی با توزیع نامناسب پژوهش درباره این بیماری‌ها در گستره جهانی را با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌کند. به خاطر داشته باشیم واکسن مدرنا حاصل تحقیق روی ویروس هم‌خانواده SARS-CoV-2 یعنی مرس بود. وجه بعدی توزیع نامناسب و ناکافی تأسیسات تولید واکسن در مقیاس بین‌المللی است. برای مثال در ایران سرمایه‌گذاری روی پلتفرم‌های نامناسب واکسن، باعث شد تا برخلاف همه وعده‌ها، تولید انبوه واکسن داخلی با مشکل جدی مواجه شود و واکسن‌های داخلی تنها سهم ۸درصدی از واکسیناسیون کشور داشته‌اند. این در حالی است که کاندیدای مناسب واکسن mRNA در ایران وجود داشت؛ تولید این واکسن‌ها به زیرساخت سبک‌تری نیاز دارد و البته امروز مشخص شده که اثربخشی بیشتری هم دارند. وجه بعدی زیرساخت ناکافی برای حمل‌ونقل چنین واکسن‌هایی است. این موضوع انتقال آن‌ها به بسیاری از مناطق توسعه‌نیافته جهان را نه غیرممکن بلکه با دشواری روبه‌رو می‌کند. در چنین وضعیتی یکی از نیازهای اساسی تأمین گسترده این زیرساخت‌ها با سرمایه‌گذاری دولتی و حتی بین‌دولتی برای مقابله با همه‌گیری‌های بعدی است؛ چون می‌دانیم که بروز چنین رخدادهایی در آینده اجتناب‌ناپذیر است. اما این سرمایه‌گذاری‌ها باید در چه بخشی متمرکز باشند؟

نابرابری در توزیع واکسن در وهله نخست یک مسئله اخلاقی است، اما در مرحله بعد تجربه کووید-۱۹ نشان داد که این نابرابری می‌تواند همه تلاش‌ها برای کنترل یک بیماری را بر باد دهد. بنابراین داشتن زیرساختی که بتواند در مقیاس جهانی واکسن و دیگر خدمات بهداشتی را به مساوات در اختیار عمومی قرار دهد، از پیش‌شرط‌های آمادگی برای شرایط مشابه همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ در آینده است.
چقدر پول لازم داریم؟

برای درک بهتر موضوع بیایید یک شیوع فرضی آنفلوآنزای پرندگان در سال ۲۰۲۵ را تصور کنیم. ما سه سالی برای آماده شدن برای جلوگیری از تبدیل شدن این شیوع به یک همه‌گیری جهانی فرصت داریم. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از کارایی واکسن‌های تولیدشده در همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ می‌دانیم که بهترین واکسن‌ها از پلتفرم mRNA یا حامل‌های ویروسی استفاده کرده‌اند. بنابراین به زیرساخت‌های گسترده در سطح بین‌المللی برای توسعه و تولید انبوه این واکسن‌ها نیاز داریم. اما این زیرساخت‌ها به چه مقدار سرمایه در مقیاس بین‌المللی نیاز دارند؟ به استناد یک گزارش مشترک که سازمان جهانی بهداشت و بانک جهانی اوایل امسال منتشر کردند، ایجاد یک ساختار برای آمادگی و مقابله با همه‌گیری‌های جهانی بعدی در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی به بودجه‌ای در اندازه ۳۱/۱میلیارد دلار نیاز دارد. این برنامه که «آمادگی و پاسخ همه‌گیری جهانی» و به اختصار PPR نامیده می‌شود، پنح زیرساختار دارد که به پایش و سامانه‌های هشدار زودهنگام، اولویت‌بندی برنامه‌های پژوهشی و دسترسی عادلانه به تدارکات، اقدامات بهداشت عمومی و تاب‌آوری، مداخلات بهداشتی ایمن و مقیاس‌پذیر برای حفظ جان افراد و هماهنگی عملیات اضطراری می‌پردازند. شاید مبلغ ذکرشده برای ایجاد چنین ساختاری زیاد به نظر برسد، اما بگذارید این مبلغ را با چند عدد از ضرر و زیان اقتصادی ناشی از بیماری‌ها و خود همه‌گیری جهانی کووید-۱۹ مقایسه کنیم. برای مثال همه‌گیری جهانی آنفلوآنزای H1N1 در سال ۲۰۰۹ به اندازه ۵۰میلیارد دلار روی دست جهان خرج گذاشت. وقتی پای کووید-۱۹ به میان می‌آید ابعاد این ضرر و زیان اقتصادی وحشتناک می‌شود. این همه‌گیری جهانی تا اینجای کار ۸/۵هزار میلیارد دلار خروجی اقتصاد جهانی را کاهش داده است. این رقم چیزی حدود ۳/۵درصد تولید ناخالص جهانی بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰ است. همه این‌ها در حالی است که ما در مقابل همه‌گیری کووید-۱۹ خوش‌‌شانس بوده‌ایم و یک عامل بیماری‌زای خطرناک‌تر می‌تواند علاوه بر ضرر و زیان بسیار بیشتر جهان را به جایی آشوبناک تبدیل کند. بنابراین منطقی به نظر می‌رسد که برای پیشگیری از چنین سناریو‌های وحشتناکی یک سرمایه‌گذاری بین‌المللی ۳۱/۱میلیارد دلاری را به جان بخریم. در غیر این صورت شاید در مقابل شیوع بعدی هم مانند کووید-۱۹ غافلگیر شویم و این غافلگیری پیامد‌های وحشتناک‌تری برای ما داشته باشند.